Wszystkie symbole elektryczne – oznaczenia i ich znaczenie

Najpierw trzeba odróżnić trzy rodzaje oznaczeń: symbole na urządzeniach, symbole na schematach i znaki ostrzegawcze. Potem warto poznać kilkanaście najczęstszych znaków, które powtarzają się praktycznie wszędzie. Na końcu zostaje sprawdzenie legendy przy każdym nieznanym rysunku, bo część oznaczeń zależy od normy i kraju. Ten tekst porządkuje to, co faktycznie spotyka się na tabliczkach, w schematach i w rozdzielnicach.

Skąd się biorą symbole i kto je ustala

Symbole graficzne na schematach opisuje międzynarodowa seria norm IEC 60617, w Polsce funkcjonująca jako PN-EN 60617. Oznaczenia na samych urządzeniach pochodzą z osobnej bazy (IEC 60417), a znaki bezpieczeństwa z normy ISO 7010. Trzy różne systemy, więc te same kształty bywają używane w różnych znaczeniach.

W praktyce na rysunkach spotyka się też symbole starsze albo amerykańskie. Dotyczy to zwłaszcza instrukcji sprzętu sprowadzanego z zagranicy i schematów z internetu.

Rezystor jest dobrym przykładem. W normie europejskiej to prostokąt, a w schematach amerykańskich i starszych podręcznikach zygzak. Oba znaczą dokładnie to samo.

Symbole na tabliczkach znamionowych

Tabliczka na urządzeniu zawiera zwykle kilka znaków, które wyglądają niepozornie, a mówią o rzeczach istotnych dla bezpieczeństwa.

Rodzaj prądu i zasilania

Falka (~) oznacza prąd zmienny. Pozioma linia ciągła z przerywaną pod spodem oznacza prąd stały. Przy zasilaczach często są oba znaki, osobno dla wejścia i wyjścia.

Zapis 3~ lub 3N~ wskazuje zasilanie trójfazowe, w polskiej sieci zwykle 400 V. Jednofazowe to 230 V i 50 Hz, a częstotliwość też bywa podana na tabliczce.

Warto zwrócić uwagę na jednostki. Wolty (V) mówią o napięciu, ampery (A) o prądzie, waty (W) o mocy, a VA o mocy pozornej. Przy transformatorach i zasilaczach awaryjnych ta różnica ma znaczenie.

Symbol uziemienia ochronnego to pionowa kreska zakończona trzema poziomymi liniami o malejącej długości. Oznacza zacisk, do którego podłącza się przewód PE.

Klasy ochronności i stopień IP

Klasa ochronności mówi, jak urządzenie chroni przed porażeniem:

  • klasa I – metalowa obudowa połączona z przewodem PE, wymaga gniazda z uziemieniem;
  • klasa II – kwadrat w kwadracie, izolacja podwójna lub wzmocniona, przewód PE niepotrzebny;
  • klasa III – cyfra III w rombie, zasilanie bardzo niskim napięciem, np. z zasilacza.

Kod IP składa się z dwóch cyfr. Pierwsza (0–6) opisuje ochronę przed ciałami stałymi i pyłem, druga (0–9) przed wodą.

IP20 to typowy standard wnętrzowy: ochrona przed palcem, ale bez ochrony przed wodą. IP44 wystarcza do łazienki poza strefami bezpośredniego zachlapania, a IP65 oznacza pyłoszczelność i odporność na strumień wody. Tak oznacza się osprzęt zewnętrzny.

Symbole na schematach elektronicznych

Schematy ideowe zbudowane są z kilkunastu powtarzalnych znaków. Po opanowaniu podstawowych czyta się większość układów.

Elementy bierne i źródła zasilania

Rezystor to prostokąt z dwoma wyprowadzeniami, a potencjometr ma dodatkową strzałkę wskazującą na ten prostokąt. Kondensator rysuje się jako dwie równoległe kreski, a w elektrolitycznym jedna z nich bywa wąskim prostokątem lub oznaczona plusem.

Cewka to szereg półokrągłych pętli lub zaczernioniony prostokąt. Dwie cewki obok siebie z linią pośrodku oznaczają transformator z rdzeniem.

Ogniwo to dwie kreski, dłuższa jest plusem, krótsza minusem. Kilka par obok siebie to bateria.

Masa układu bywa rysowana podobnie do uziemienia, ale oznacza punkt odniesienia w obwodzie, a niekoniecznie fizyczne połączenie z ziemią.

Półprzewodniki

Dioda to trójkąt z poprzeczną kreską. Prąd płynie od podstawy trójkąta (anoda) w stronę kreski (katoda).

Dioda LED wygląda tak samo, ale z dwiema strzałkami skierowanymi na zewnątrz, co symbolizuje emisję światła. Fotodioda ma strzałki skierowane do środka.

Tranzystor bipolarny ma trzy wyprowadzenia: bazę, kolektor i emiter. O typie decyduje strzałka na emiterze. W NPN kieruje się na zewnątrz, w PNP do środka.

Tranzystory polowe (MOSFET) mają inną budowę symbolu, z wyraźnie oddzieloną bramką. Tu warto zawsze zerknąć na opis przy elemencie, bo różnych wariantów jest sporo.

Instalacja domowa i rozdzielnica

Na schematach rozdzielnic i w dokumentacji instalacji pojawiają się symbole aparatów zabezpieczających. Bezpiecznik to prostokąt z linią przechodzącą przez środek. Wyłącznik nadprądowy rysuje się jako łącznik z oznaczeniem wyzwalaczy termicznego i zwarciowego.

Na obudowie wyłącznika nadprądowego jest zapis typu B16 lub C10. Litera to charakterystyka wyzwalania (B – obwody gniazd i oświetlenia, C – odbiorniki z większym prądem rozruchowym), liczba to prąd znamionowy w amperach.

Wyłącznik różnicowoprądowy ma na obudowie przycisk testowy oznaczony literą T i wartość prądu różnicowego, najczęściej 30 mA w obwodach chroniących ludzi.

Do tego dochodzi kolorystyka przewodów:

  • zielono-żółty – przewód ochronny PE;
  • niebieski – przewód neutralny N;
  • brązowy, czarny, szary – przewody fazowe L.

Znaki ostrzegawcze i oznaczenia zgodności

Żółty trójkąt z czarną błyskawicą ostrzega przed niebezpiecznym napięciem. Występuje na rozdzielnicach, transformatorach i wewnątrz sprzętu. Obecność takiego znaku oznacza, że przed otwarciem obudowy trzeba odłączyć zasilanie.

Na urządzeniach konsumenckich najczęściej widać dwa znaki. CE to deklaracja producenta, że wyrób spełnia wymagania unijne, a nie niezależny certyfikat jakości. Przekreślony kosz na kółkach oznacza, że zużytego sprzętu nie wolno wyrzucać do zwykłych odpadów.

Zdarza się, że podróbki mają znak łudząco podobny do CE, ale z innymi proporcjami liter. To jedna z prostszych oznak sprzętu niskiej jakości.

Gdy symbol jest nieznany

Przy dokumentacji niewiadomego pochodzenia pomaga legenda, jeśli jest dołączona, oraz opis przy elemencie (R1, C3, D2, Q1). Litera w oznaczeniu mówi o rodzaju elementu: R to rezystor, C kondensator, L cewka, D dioda, Q tranzystor, F bezpiecznik.

Warto też sprawdzić rok wydania i kraj pochodzenia schematu. Stare rysunki z lat 70. i 80. potrafią używać symboli, które dziś wyglądają zupełnie inaczej, mimo że opisują ten sam element.