Linux – komendy przydatne w codziennej pracy

Po kilku tygodniach z terminalem zadania, które w menedżerze plików zajmują minutę, kończą się jednym wierszem, a logi, miejsce na dysku i procesy da się sprawdzić bez sięgania po myszkę. Zaczyna się jednak zwykle od pierwszego logowania przez SSH na serwer bez interfejsu graficznego: pusty prompt i setki poleceń z dokumentacji, z których na co dzień używa się może dwadzieścia. Poniżej zebrano komendy Linux, które faktycznie wracają w codziennej pracy, czyli nawigację, wyszukiwanie, uprawnienia, procesy, logi i pakiety. Każda ma przykład do skopiowania. Składnia działa na Ubuntu, Debianie, Fedorze i większości innych dystrybucji, a różnice (głównie w pakietach) opisano osobno.

Komendy Linux do poruszania się po systemie plików

Podstawa to pwd (gdzie jestem), ls (co tu jest) i cd (idź gdzie indziej). Z samego ls korzysta się rzadko, bo wersja ls -lah pokazuje ukryte pliki, uprawnienia, właściciela i rozmiary w czytelnych jednostkach (KB, MB, GB). cd - wraca do poprzedniego katalogu, a cd ~ do katalogu domowego.

Kopiowanie, przenoszenie, tworzenie

cp -r projekt projekt_kopia kopiuje cały katalog z zawartością, a bez -r polecenie odmówi pracy na katalogu. mv przenosi i jednocześnie zmienia nazwę, osobnej komendy do zmiany nazwy nie ma. mkdir -p a/b/c tworzy całą ścieżkę naraz, nawet jeśli a i b jeszcze nie istnieją.

Usuwanie bez odwrotu

W terminalu nie ma kosza. rm -rf katalog kasuje bezpowrotnie i bez pytania, a literówka w ścieżce potrafi skasować coś zupełnie innego. Przed usunięciem czegokolwiek z użyciem gwiazdki warto najpierw wpisać to samo z ls zamiast rm i obejrzeć, co zostanie złapane.

Strzałka w górę i skrót Ctrl+R (przeszukiwanie historii) oszczędzają więcej pisania niż jakakolwiek pojedyncza komenda. Polecenie sudo !! powtarza ostatni wpisany wiersz z uprawnieniami administratora, co ratuje przy zapomnianym sudo.

Wyszukiwanie plików i tekstu: grep, find, locate

Te trzy narzędzia robią coś innego i często bywają mylone. grep szuka tekstu wewnątrz plików, find szuka plików po atrybutach, a locate po samej nazwie, ale błyskawicznie.

Komenda Czego szuka Szybkość Przykład
grep treści w plikach zależy od ilości danych grep -rni "timeout" /etc/nginx
find nazwy, rozmiaru, daty, typu wolniejszy, skanuje dysk na żywo find /var/log -size +100M
locate samej nazwy pliku natychmiast, ale z bazy odświeżanej przez updatedb locate nginx.conf

Przełączniki -r (rekurencyjnie), -n (numery linii) i -i (bez rozróżniania wielkości liter) w grep warto mieć w palcach. find z -mtime -1 pokazuje pliki zmienione w ostatnich 24 godzinach, co przydaje się, gdy coś przestało działać i trzeba ustalić, co ostatnio ruszano.

Uprawnienia i sudo, czyli skąd bierze się „Permission denied”

Ten komunikat dotyczy w Linuksie niemal każdego początkującego. Uprawnienia zapisuje się trzema cyframi: właściciel, grupa, reszta. Wartości to 4 (odczyt), 2 (zapis) i 1 (wykonanie), sumowane. Stąd standard: chmod 644 plik dla zwykłych plików (właściciel czyta i pisze, reszta tylko czyta) oraz chmod 755 dla katalogów i skryptów.

chmod 777 nigdy nie jest rozwiązaniem. Daje pełny dostęp każdemu użytkownikowi systemu i tylko ukrywa prawdziwą przyczynę, którą najczęściej jest zły właściciel pliku. Tu pomaga sudo chown uzytkownik:grupa plik, a dla katalogu z zawartością dodatkowo -R.

sudo podnosi uprawnienia na czas jednego polecenia. Przy poleceniach z przekierowaniem pojawia się pułapka: w sudo echo "x" > /etc/plik przekierowanie wykonuje zwykły użytkownik i polecenie się wywala. Działa dopiero wersja echo "x" | sudo tee /etc/plik.

Procesy i zasoby: ps, top, kill, df, du

Gdy serwer zwalnia, pierwsze sprawdzenia to top (albo wygodniejszy htop, który trzeba doinstalować) i free -h pokazujące zajętość RAM. Konkretny proces wyszukuje się przez ps aux | grep nginx, gdzie druga kolumna to PID.

Do zakończenia procesu służy kill PID, który wysyła sygnał 15 (SIGTERM) i pozwala programowi sprzątnąć po sobie. Dopiero gdy to nie działa, używa się kill -9 PID (SIGKILL), który ubija proces natychmiast, bez zapisania danych. Sięganie po -9 od razu to zły nawyk, bo kończy się uszkodzonymi plikami tymczasowymi i blokadami baz danych. pkill nazwa robi to samo po nazwie procesu.

Gdy kończy się miejsce, do ustalenia winowajcy służą dwie komendy:

  • df -h pokazuje zajętość poszczególnych partycji w czytelnych jednostkach,
  • du -sh * | sort -h wypisuje rozmiary katalogów w bieżącej lokalizacji, od najmniejszych do największych.

Logi i sieć: tail, journalctl, ss, curl

tail -f /var/log/syslog wyświetla koniec pliku i dopisuje nowe linie na bieżąco. Na systemach z systemd (Ubuntu, Debian, Fedora, Arch) logi usług czyta się przez journalctl, na przykład journalctl -u nginx --since "1 hour ago". Dodanie -f włącza podgląd na żywo, a -p err zostawia tylko błędy.

Do sieci wystarczą trzy narzędzia. ss -tulpn pokazuje, które procesy nasłuchują na jakich portach (zastąpiło wysłużony netstat). ping -c 4 host sprawdza dostępność hosta czterema pakietami, a nie w nieskończoność. curl -I https://adres zwraca same nagłówki odpowiedzi, czyli kod statusu HTTP, bez pobierania całej strony.

Instalacja i aktualizacja pakietów w różnych dystrybucjach

Składnia zależy od rodziny dystrybucji i to jedyne miejsce, w którym polecenia wyraźnie się rozchodzą. Aktualizację systemu wykonuje się regularnie, przy serwerach wystawionych do internetu najlepiej co tydzień.

Dystrybucja Menedżer Aktualizacja Instalacja Usunięcie
Debian, Ubuntu apt sudo apt update && sudo apt upgrade sudo apt install htop sudo apt remove htop
Fedora, RHEL, AlmaLinux dnf sudo dnf upgrade sudo dnf install htop sudo dnf remove htop
Arch, Manjaro pacman sudo pacman -Syu sudo pacman -S htop sudo pacman -Rns htop
openSUSE zypper sudo zypper update sudo zypper install htop sudo zypper remove htop

Potoki, przekierowania i praca zdalna

Największą siłę terminala daje łączenie prostych komend. Znak | przekazuje wynik jednej komendy do następnej: history | grep ssh wyłuskuje z historii wszystkie połączenia SSH. Znak > zapisuje wynik do pliku z nadpisaniem, a >> dopisuje na końcu. Pomylenie ich kasuje zawartość pliku, więc przy plikach konfiguracyjnych lepiej najpierw zrobić kopię przez cp.

Do łączenia z serwerem służy ssh uzytkownik@adres (domyślny port 22, inny podaje się przez -p). Pojedynczy plik wysyła scp plik.zip uzytkownik@adres:/tmp/. Przy większych katalogach lepszy jest rsync -avz katalog/ uzytkownik@adres:/backup/, bo po przerwaniu transferu dosyła tylko brakujące dane, a nie zaczyna od zera.

Najczęstsze pytania

Ile komend trzeba znać, żeby swobodnie pracować w terminalu Linuksa?

Do codziennej pracy wystarcza około 20–30 poleceń, czyli tyle, ile opisano wyżej. Resztę da się sprawdzić przez man nazwa_komendy albo komenda --help, gdy zajdzie potrzeba.

Jak sprawdzić, ile wolnego miejsca zostało na dysku w Linuksie?

Komenda df -h pokazuje zajętość wszystkich zamontowanych partycji. Żeby znaleźć największe katalogi, wystarczy wejść w podejrzany katalog i wpisać du -sh * | sort -h.

Czym różni się kill od kill -9?

kill wysyła sygnał SIGTERM (15), który prosi proces o zakończenie i daje mu czas na zapisanie danych. kill -9 wysyła SIGKILL, którego proces nie może przechwycić, więc system kończy go natychmiast i bez sprzątania.

Dlaczego po wpisaniu komendy dostaję „Permission denied”?

Użytkownik nie ma wymaganych uprawnień do pliku lub katalogu. Najpierw trzeba sprawdzić właściciela i prawa przez ls -l, a następnie poprawić je przez chown lub chmod. Jeśli komenda wymaga uprawnień administratora, należy poprzedzić ją przez sudo.

Czym się różni apt od dnf i pacman?

To menedżery pakietów z różnych rodzin dystrybucji: apt w Debianie i Ubuntu, dnf w Fedorze i RHEL, pacman w Archu. Robią to samo, instalują, aktualizują i usuwają oprogramowanie, ale mają inną składnię.