Po kilku tygodniach z terminalem zadania, które w menedżerze plików zajmują minutę, kończą się jednym wierszem, a logi, miejsce na dysku i procesy da się sprawdzić bez sięgania po myszkę. Zaczyna się jednak zwykle od pierwszego logowania przez SSH na serwer bez interfejsu graficznego: pusty prompt i setki poleceń z dokumentacji, z których na co dzień używa się może dwadzieścia. Poniżej zebrano komendy Linux, które faktycznie wracają w codziennej pracy, czyli nawigację, wyszukiwanie, uprawnienia, procesy, logi i pakiety. Każda ma przykład do skopiowania. Składnia działa na Ubuntu, Debianie, Fedorze i większości innych dystrybucji, a różnice (głównie w pakietach) opisano osobno.
Komendy Linux do poruszania się po systemie plików
Podstawa to pwd (gdzie jestem), ls (co tu jest) i cd (idź gdzie indziej). Z samego ls korzysta się rzadko, bo wersja ls -lah pokazuje ukryte pliki, uprawnienia, właściciela i rozmiary w czytelnych jednostkach (KB, MB, GB). cd - wraca do poprzedniego katalogu, a cd ~ do katalogu domowego.
Kopiowanie, przenoszenie, tworzenie
cp -r projekt projekt_kopia kopiuje cały katalog z zawartością, a bez -r polecenie odmówi pracy na katalogu. mv przenosi i jednocześnie zmienia nazwę, osobnej komendy do zmiany nazwy nie ma. mkdir -p a/b/c tworzy całą ścieżkę naraz, nawet jeśli a i b jeszcze nie istnieją.
Usuwanie bez odwrotu
W terminalu nie ma kosza. rm -rf katalog kasuje bezpowrotnie i bez pytania, a literówka w ścieżce potrafi skasować coś zupełnie innego. Przed usunięciem czegokolwiek z użyciem gwiazdki warto najpierw wpisać to samo z ls zamiast rm i obejrzeć, co zostanie złapane.
Strzałka w górę i skrót Ctrl+R (przeszukiwanie historii) oszczędzają więcej pisania niż jakakolwiek pojedyncza komenda. Polecenie
sudo !!powtarza ostatni wpisany wiersz z uprawnieniami administratora, co ratuje przy zapomnianymsudo.
Wyszukiwanie plików i tekstu: grep, find, locate
Te trzy narzędzia robią coś innego i często bywają mylone. grep szuka tekstu wewnątrz plików, find szuka plików po atrybutach, a locate po samej nazwie, ale błyskawicznie.
| Komenda | Czego szuka | Szybkość | Przykład |
|---|---|---|---|
grep |
treści w plikach | zależy od ilości danych | grep -rni "timeout" /etc/nginx |
find |
nazwy, rozmiaru, daty, typu | wolniejszy, skanuje dysk na żywo | find /var/log -size +100M |
locate |
samej nazwy pliku | natychmiast, ale z bazy odświeżanej przez updatedb |
locate nginx.conf |
Przełączniki -r (rekurencyjnie), -n (numery linii) i -i (bez rozróżniania wielkości liter) w grep warto mieć w palcach. find z -mtime -1 pokazuje pliki zmienione w ostatnich 24 godzinach, co przydaje się, gdy coś przestało działać i trzeba ustalić, co ostatnio ruszano.
Uprawnienia i sudo, czyli skąd bierze się „Permission denied”
Ten komunikat dotyczy w Linuksie niemal każdego początkującego. Uprawnienia zapisuje się trzema cyframi: właściciel, grupa, reszta. Wartości to 4 (odczyt), 2 (zapis) i 1 (wykonanie), sumowane. Stąd standard: chmod 644 plik dla zwykłych plików (właściciel czyta i pisze, reszta tylko czyta) oraz chmod 755 dla katalogów i skryptów.
chmod 777 nigdy nie jest rozwiązaniem. Daje pełny dostęp każdemu użytkownikowi systemu i tylko ukrywa prawdziwą przyczynę, którą najczęściej jest zły właściciel pliku. Tu pomaga sudo chown uzytkownik:grupa plik, a dla katalogu z zawartością dodatkowo -R.
sudo podnosi uprawnienia na czas jednego polecenia. Przy poleceniach z przekierowaniem pojawia się pułapka: w sudo echo "x" > /etc/plik przekierowanie wykonuje zwykły użytkownik i polecenie się wywala. Działa dopiero wersja echo "x" | sudo tee /etc/plik.
Procesy i zasoby: ps, top, kill, df, du
Gdy serwer zwalnia, pierwsze sprawdzenia to top (albo wygodniejszy htop, który trzeba doinstalować) i free -h pokazujące zajętość RAM. Konkretny proces wyszukuje się przez ps aux | grep nginx, gdzie druga kolumna to PID.
Do zakończenia procesu służy kill PID, który wysyła sygnał 15 (SIGTERM) i pozwala programowi sprzątnąć po sobie. Dopiero gdy to nie działa, używa się kill -9 PID (SIGKILL), który ubija proces natychmiast, bez zapisania danych. Sięganie po -9 od razu to zły nawyk, bo kończy się uszkodzonymi plikami tymczasowymi i blokadami baz danych. pkill nazwa robi to samo po nazwie procesu.
Gdy kończy się miejsce, do ustalenia winowajcy służą dwie komendy:
df -hpokazuje zajętość poszczególnych partycji w czytelnych jednostkach,du -sh * | sort -hwypisuje rozmiary katalogów w bieżącej lokalizacji, od najmniejszych do największych.
Logi i sieć: tail, journalctl, ss, curl
tail -f /var/log/syslog wyświetla koniec pliku i dopisuje nowe linie na bieżąco. Na systemach z systemd (Ubuntu, Debian, Fedora, Arch) logi usług czyta się przez journalctl, na przykład journalctl -u nginx --since "1 hour ago". Dodanie -f włącza podgląd na żywo, a -p err zostawia tylko błędy.
Do sieci wystarczą trzy narzędzia. ss -tulpn pokazuje, które procesy nasłuchują na jakich portach (zastąpiło wysłużony netstat). ping -c 4 host sprawdza dostępność hosta czterema pakietami, a nie w nieskończoność. curl -I https://adres zwraca same nagłówki odpowiedzi, czyli kod statusu HTTP, bez pobierania całej strony.
Instalacja i aktualizacja pakietów w różnych dystrybucjach
Składnia zależy od rodziny dystrybucji i to jedyne miejsce, w którym polecenia wyraźnie się rozchodzą. Aktualizację systemu wykonuje się regularnie, przy serwerach wystawionych do internetu najlepiej co tydzień.
| Dystrybucja | Menedżer | Aktualizacja | Instalacja | Usunięcie |
|---|---|---|---|---|
| Debian, Ubuntu | apt | sudo apt update && sudo apt upgrade |
sudo apt install htop |
sudo apt remove htop |
| Fedora, RHEL, AlmaLinux | dnf | sudo dnf upgrade |
sudo dnf install htop |
sudo dnf remove htop |
| Arch, Manjaro | pacman | sudo pacman -Syu |
sudo pacman -S htop |
sudo pacman -Rns htop |
| openSUSE | zypper | sudo zypper update |
sudo zypper install htop |
sudo zypper remove htop |
Potoki, przekierowania i praca zdalna
Największą siłę terminala daje łączenie prostych komend. Znak | przekazuje wynik jednej komendy do następnej: history | grep ssh wyłuskuje z historii wszystkie połączenia SSH. Znak > zapisuje wynik do pliku z nadpisaniem, a >> dopisuje na końcu. Pomylenie ich kasuje zawartość pliku, więc przy plikach konfiguracyjnych lepiej najpierw zrobić kopię przez cp.
Do łączenia z serwerem służy ssh uzytkownik@adres (domyślny port 22, inny podaje się przez -p). Pojedynczy plik wysyła scp plik.zip uzytkownik@adres:/tmp/. Przy większych katalogach lepszy jest rsync -avz katalog/ uzytkownik@adres:/backup/, bo po przerwaniu transferu dosyła tylko brakujące dane, a nie zaczyna od zera.
Najczęstsze pytania
Ile komend trzeba znać, żeby swobodnie pracować w terminalu Linuksa?
Do codziennej pracy wystarcza około 20–30 poleceń, czyli tyle, ile opisano wyżej. Resztę da się sprawdzić przez man nazwa_komendy albo komenda --help, gdy zajdzie potrzeba.
Jak sprawdzić, ile wolnego miejsca zostało na dysku w Linuksie?
Komenda df -h pokazuje zajętość wszystkich zamontowanych partycji. Żeby znaleźć największe katalogi, wystarczy wejść w podejrzany katalog i wpisać du -sh * | sort -h.
Czym różni się kill od kill -9?
kill wysyła sygnał SIGTERM (15), który prosi proces o zakończenie i daje mu czas na zapisanie danych. kill -9 wysyła SIGKILL, którego proces nie może przechwycić, więc system kończy go natychmiast i bez sprzątania.
Dlaczego po wpisaniu komendy dostaję „Permission denied”?
Użytkownik nie ma wymaganych uprawnień do pliku lub katalogu. Najpierw trzeba sprawdzić właściciela i prawa przez ls -l, a następnie poprawić je przez chown lub chmod. Jeśli komenda wymaga uprawnień administratora, należy poprzedzić ją przez sudo.
Czym się różni apt od dnf i pacman?
To menedżery pakietów z różnych rodzin dystrybucji: apt w Debianie i Ubuntu, dnf w Fedorze i RHEL, pacman w Archu. Robią to samo, instalują, aktualizują i usuwają oprogramowanie, ale mają inną składnię.
