Najpierw instalacja, potem odruchowe kliknięcie „Akceptuję”, a na końcu pismo od producenta z prośbą o dowody zakupu licencji. Tak zaczyna się większość kłopotów z legalnością oprogramowania, i to nie tylko w firmach. Wystarczy wiedzieć, że licencja to zestaw reguł, a nie pozwolenie „na wszystko”. Poniżej opisane jest, czym różnią się główne typy licencji i na co patrzeć, zanim program trafi na dysk.
Licencja to nie własność programu
Kupno programu oznacza kupno prawa do korzystania z niego na ustalonych warunkach, a nie samego programu. Autor lub producent zachowuje prawa autorskie, a licencja określa, ile razy, na ilu urządzeniach, przez kogo i do czego można go używać. Polskie prawo autorskie chroni programy komputerowe podobnie jak utwory literackie.
Dokument z tymi warunkami najczęściej nazywa się EULA, czyli umowa licencyjna użytkownika końcowego. Mało kto ją czyta, a to właśnie tam siedzą zapisy o zakazie użytku komercyjnego, limicie stanowisk czy zakazie odsprzedaży.
Licencje komercyjne
Licencja BOX, OEM i na urządzenie
Licencja BOX (pudełkowa albo jej cyfrowy odpowiednik) jest przypisana do użytkownika. Zwykle można ją przenieść na inny komputer, pod warunkiem że znika z poprzedniego. To najdroższy wariant jednorazowego zakupu, ale daje najwięcej swobody.
OEM jest tańsza, bo przypisano ją do konkretnego sprzętu, najczęściej do płyty głównej. Po wymianie komputera licencja przepada. Warianty OEM bywają kupowane „na zapas” jako oszczędność, a potem okazuje się, że po awarii sprzętu trzeba kupować od nowa.
Trzeci wariant to licencja na urządzenie, spotykana np. w systemach wbudowanych i sprzęcie sieciowym. Program jest nierozerwalnie związany z urządzeniem i nie ma mowy o przenoszeniu.
Przy odsprzedaży używanych licencji sytuacja jest niejednoznaczna. TSUE w wyroku w sprawie UsedSoft uznał, że w pewnych warunkach można odsprzedawać także licencje na programy kupione cyfrowo. W praktyce wszystko zależy od konkretnej umowy i dokumentacji, więc zakup „używanego klucza” z aukcji to ryzyko.
Subskrypcje i licencje wolumenowe
Subskrypcja stała się dominującym modelem. Płaci się miesięcznie lub rocznie, a po przerwaniu płatności program przestaje działać albo wchodzi w tryb ograniczony. Plusem są aktualizacje wliczone w cenę, minusem to, że po kilku latach wydatek przewyższa dawny zakup jednorazowy.
Licencje wolumenowe są dla firm i instytucji, które kupują pakiet stanowisk. Rozliczenie bywa per użytkownik (osoba może pracować na kilku urządzeniach) albo per urządzenie (na jednym sprzęcie pracuje wiele osób). Pomylenie tych dwóch modeli to klasyczny błąd przy audycie.
Osobna kategoria to licencje serwerowe, liczone na rdzenie procesora, wirtualne maszyny albo liczbę połączeń. Tu łatwo o niedoszacowanie, zwłaszcza po rozbudowie infrastruktury, bo dołożenie rdzeni może oznaczać dopłatę.
Warto też sprawdzić, czy licencja pozwala na użytek komercyjny. Wersje „home” i „student” często go wykluczają, a freelancer pracujący na takiej wersji korzysta z programu niezgodnie z umową.
Freeware, shareware i trial
„Darmowy” nie znaczy „bez ograniczeń”. Pod tym hasłem kryje się kilka różnych modeli:
- Freeware – bezpłatny, ale zamknięty. Kodu źródłowego nie ma, a zakres użycia (np. tylko prywatny) określa autor.
- Shareware – działa przez ograniczony czas lub z okrojonymi funkcjami, po czym trzeba zapłacić.
- Trial – pełna wersja na kilka–kilkadziesiąt dni, po których dostęp wygasa.
- Freemium – podstawa za darmo, funkcje zaawansowane płatne.
- Adware – bezpłatny, ale z reklamami lub dodatkowym oprogramowaniem w pakiecie.
Przy freeware najczęstsza pułapka dotyczy firm. Wiele popularnych darmowych narzędzi jest bezpłatnych wyłącznie dla użytkowników prywatnych, a w biznesie wymaga licencji.
Open source – wolność z zasadami
Licencje permisywne: MIT, BSD, Apache
Licencje permisywne dają najwięcej swobody. Kod można używać, zmieniać, włączać do własnych produktów, także zamkniętych i sprzedawanych komercyjnie. Wymagania są minimalne: zachować informację o autorze i treść licencji.
MIT i BSD są krótkie, napisane prostym językiem i mieszczą się na jednym ekranie. Dlatego tak często wybierają je autorzy bibliotek, które mają się szeroko rozprzestrzenić.
Apache 2.0 jest dłuższa i dodaje wyraźną klauzulę patentową. Użytkownik dostaje licencję także na patenty autora związane z kodem. Dla firm to istotne zabezpieczenie.
Zastrzeżenie: brak gwarancji. Wszystkie te licencje stanowią, że kod jest dostarczany „takim, jaki jest”. Awaria po wdrożeniu to problem użytkownika, a nie autora.
Copyleft: GPL, LGPL, AGPL
Copyleft to odwrócenie logiki praw autorskich: wolno wszystko, ale pochodne dzieła trzeba udostępniać na tych samych zasadach. Jeśli program zawiera kod na GPL i jest dystrybuowany, jego kod źródłowy trzeba także udostępnić odbiorcom.
LGPL łagodzi tę regułę dla bibliotek. Można je dołączyć do własnego, zamkniętego programu, o ile sama biblioteka pozostaje wymienialna i jej modyfikacje są publikowane.
AGPL zamyka lukę dla usług sieciowych. Zwykła GPL uruchamia obowiązek udostępnienia kodu dopiero przy dystrybucji programu, więc firma oferująca usługę przez internet mogła go ominąć. AGPL traktuje udostępnianie przez sieć jak dystrybucję.
W praktyce najwięcej błędów powstaje przy „wciągnięciu” biblioteki GPL do komercyjnego produktu. Odkrywa się to zwykle dopiero przy due diligence albo sprzedaży firmy, kiedy poprawki są najdroższe.
Open source nie oznacza „za darmo” ani „bez zasad”. Kod na GPL można sprzedawać, a naruszenie licencji copyleft skutkuje utratą prawa do korzystania z kodu, więc grożą też roszczenia z tytułu praw autorskich.
Co sprawdzić przed instalacją
Przy wyborze albo wdrożeniu programu pomaga krótka kontrola:
- Czy licencja dopuszcza użytek komercyjny, jeśli program służy do pracy.
- Ile stanowisk lub urządzeń obejmuje i czy liczy się osoby, czy sprzęt.
- Czy da się ją przenieść na nowy komputer.
- Co dzieje się po wygaśnięciu: pełna blokada, tryb odczytu czy tylko brak aktualizacji.
- Jaka licencja obowiązuje w bibliotekach dołączonych do własnego projektu.
Dobrym nawykiem jest zachowanie dowodów zakupu, kluczy i kopii umowy. Przy audycie albo sporze to one rozstrzygają, czy program jest legalny.
Gdy nie wiadomo, jaka to licencja
Brak informacji o licencji nie oznacza dowolności. Przy niejasnej sytuacji punktem wyjścia jest założenie, że wszelkie prawa zastrzega autor. Kod wrzucony na publiczne repozytorium bez pliku licencji nie jest automatycznie wolny do użycia.
W firmie opłaca się prowadzić prosty rejestr używanego oprogramowania z typem licencji, liczbą stanowisk i datą ważności. Zajmuje to godzinę przy pierwszym wypełnieniu i potrafi oszczędzić tygodnie nerwów, gdy ktoś zapuka z żądaniem audytu.
